In Nederland staat het een ieder vrij een familiewapen te voeren of er een te (laten) ontwerpen. Slechts de wapens van publiekrechtelijke lichamen en van de adel worden door de overheid vastgesteld en geregistreerd bij de Hoge Raad van Adel.

Niettemin stellen vele families er prijs op hun wapen aan een deskundig onderzoek te onderwerpen en vervolgens te laten registreren en openbaar maken. Dat kan zijn omdat er rond een reeds lang gevoerd wapen onzekerheid is ontstaan over de juiste voorstelling of de kleuren, dat kan ook zijn omdat men een nieuw aan te nemen wapen wil laten toetsen en vastleggen. Een familiewapen behoort nu eenmaal te voldoen aan de regels en tradities van de heraldiek. Pas dan komt de rijke traditie van de wapenkunde ook in het eigen wapen tot zijn recht.

Het Centraal Bureau voor Genealogie is een onafhankelijke stichting, zonder winstoogmerk, die de beoefening van genealogie en verwante wetenschappen zoals heraldiek bevordert. In het kader van deze doelstelling heeft het CBG grote en waardevolle heraldische verzamelingen bijeengebracht, die beschikbaar zijn voor onderzoek. Een heraldische bibliotheek van enkele duizenden boeken en tijdschriften, tientallen manuscript-wapenboeken uit de zestiende tot en met de twintigste eeuw, verzamelingen van tienduizenden wapenbeschrijvingen, een Heraldische databank, ruim honderdduizend afdrukken in was en in lak van oude zegelstempels en honderden losse wapenafbeeldingen.

Deze verzamelingen, waartoe behalve die van het Centraal Bureau voor Genealogie zelf ook die van het Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Geslacht- en Wapenkunde behoren, vormen samen de meest omvangrijke heraldische documentatie in Nederland.

Oude wapens
Indien daarover geen zekerheid bestaat, is het de moeite waard na te gaan of de familie vroeger al een wapen heeft gevoerd. Het gebeurt niet zelden dat oude wapens al eeuwen geleden in onbruik zijn geraakt en nu, teruggevonden in archiefstukken of heraldische verzamelingen, in ere worden hersteld als symbool van het familieverband tussen personen met dezelfde familienaam.

Daartoe is het echter noodzakelijk eerst de genealogie, de familiegeschiedenis te kennen om de familierelatie te kunnen aantonen met degenen die vroeger het wapen voerden. Het is in de heraldiek uit den boze klakkeloos het wapen van een gelijknamige familie over te nemen. Het wapen dient juist om de ene familie van de andere te kunnen onderscheiden.

Nieuwe wapens
Wie niet zo gelukkig is een oud wapen te hebben, kan er zonder bezwaar een (laten) ontwerpen en aannemen. Het is een logisch gevolg van de voortdurende belangstelling voor heraldiek. Het is goed daarbij niet over een nacht ijs te gaan. Deskundige heraldici kunnen u daarbij terzijde staan.

Om tot een verantwoorde keuze te komen, is het goed op de hoogte te zijn van de basisregels en de terminologie in de heraldiek. Een goed overzicht biedt H.K. Nagtegaal, Heraldisch vademecum, CBG-reeks nr. 20 (Den Haag 2003).

Het verdient aanbeveling een oriënterend bezoek te brengen aan de studiezalen van het Centraal Bureau voor Genealogie. Het Centraal Bureau voor Genealogie verschaft op verzoek namen van de heraldische tekenaars waarmee het samenwerkt. Het is ook mogelijk het wapen door het Centraal Bureau voor Genealogie te laten ontwerpen.

Aanvragen voor registratie
Voor de registratie van wapens bij het Centraal Bureau voor Genealogie gelden criteria, die in deze folder zijn opgenomen.

KOSTEN
De kosten van registratie (inclusief de beoordeling en het registratiecertificaat) bedragen € 250 (‘Vrienden'/contribuanten van het CBG € 225).

Mocht de aanvraag worden afgewezen of ingetrokken dan wordt het betaalde bedrag onder aftrek van € 125 voor gemaakte kosten gerestitueerd.

Extra mogelijkheden zijn een handgeschilderd wapen op A-4 formaat voor € 250 en een gearceerde zwart/wit-tekening voor € 25.

REGISTRATIEFORMULIER
Registratie wordt aangevraagd met het daarvoor bestemde formulier.

Het verzoek moet vergezeld zijn van een zover mogelijk opgevoerde bewezen stamreeks (minimaal tot in de eerste helft van de achttiende eeuw, met bijbehorende documentatie) en van een duidelijke afbeelding (in kleuren of met heraldische kleurenaanduidingen) van het wapen.

Na ontvangst van de aanvraag wordt nauwkeurig nagegaan of registratie verantwoord is. Daarbij wordt het wapen getoetst aan de regels van de heraldiek.

Wanneer het een reeds eerder gevoerd wapen betreft, dienen de nodige bewijsstukken te worden overlegd waaruit de verwantschap tussen de belanghebbende en vroegere gebruikers van het wapen blijkt. In de meeste gevallen volgt nader overleg met de aanvrager. In sommige gevallen zullen veranderingen in het ontwerp worden voorgesteld.

Het voorstel tot registratie wordt vervolgens voorgelegd aan de directie van het Centraal Bureau voor Genealogie, die over registratie beslist.

CERTIFICAAT
Bij akkoordbevinding wordt aan de aanvrager een registratiecertificaat verstrekt met de beschrijving van het wapen, een tekening in kleur en gegevens over de oorsprong van de familie. Bij een oud wapen wordt aangegeven wie het wapen heeft gevoerd en op welke wijze de aanvrager aan die persoon verwant is.

Tenslotte vermeldt het certificaat datum van inschrijving, naam, geboorteplaats en -datum, ouders en woonplaats van de aanvrager en eventuele nadere bepalingen. Daarbij ontvangt de aanvrager een afbeelding op A-4 formaat en een digitale versie van de tekening.

WAPENREGISTER
Een kopie van het certificaat wordt in het wapenregister van het Centraal Bureau voor Genealogie opgenomen. Daarnaast wordt het wapen in het digitale Wapenregister beschreven en gepubliceerd in het Jaarboek van het Centraal voor Genealogie.


CRITERIA VOOR DE REGISTRATIE VAN FAMILIEWAPENS

Algemene regels en criteria
1.1.1. Voor registratie komen in aanmerking wapens van families en personen, die een band met Nederland hebben, zoals families die:
– de Nederlandse nationaliteit hebben, of
– van Nederlandse afkomst zijn, of
– duurzaam gevestigd zijn (geweest) in de overzeese rijksdelen dan wel de voormalige koloniën.

1.1.2. Registratie kan plaatsvinden t.b.v.
– een persoon en diens eventuele agnatische afstammelingen; tenzij anders bepaald kunnen ook agnatische verwanten van dit wapen gebruik maken;
– de agnatische afstammelingen van een bepaalde voorvader.

1.2.1. Voor registratie komen in aanmerking zowel wapens die al eerder zijn gevoerd als wapens die recentelijk zijn ontworpen.

1.2.2. Eerder gevoerde wapens kunnen worden geregistreerd voor hen die een agnatische verwantschap met de vroegere wapenvoerder aangetoond hebben. Uitgezonderd zijn wapens die onder persoonlijke omstandigheden zijn aangenomen dan wel verleend. Deze worden slechts voor rechtstreekse afstammelingen geregistreerd.

1.2.3. In bijzondere gevallen kan een wapen worden geregistreerd voor afstammelingen in vrouwelijke lijn.

1.2.4. Door de vader erkende kinderen voeren zijn naam en mogen zijn wapen voeren.

1.2.5. Kinderen van een ongehuwde vrouw die niet door de vader erkend zijn, kunnen een nieuw wapen voeren of hun moeders wapen voorzien van een breuk. In bijzondere gevallen kan het onder 1.2.3. gestelde toepassing vinden.

Algemene heraldische criteria
2.1. Het Centraal Bureau voor Genealogie beoordeelt de te registreren wapens naar de in de Nederlandse heraldiek geldende regels en gewoonten. Deze houden o.a. in dat geen gecompliceerde schilddelingen, geen overdaad aan figuren en geen ongebruikelijke figuren worden toegepast.

Uitzonderingen hierop kunnen worden gemaakt bij wapens van buitenlandse herkomst.

2.2. Wapenbeschrijvingen dienen gesteld te zijn volgens de in Nederlandse heraldiek gebruikelijke terminologie.

2.3. De motieven die aan het ontwerp van een te registreren wapen ten grondslag liggen, zijn mede van invloed op het oordeel van het CBG.

2.4. Het te registreren wapen mag niet identiek zijn met dat van een publiekrechtelijk lichaam noch aan een wapen dat al door een andere familie werd of wordt gevoerd. Evenmin mag het een zodanige gelijkenis hebben met bestaande wapens dat verwarring te duchten is.
Op het vorenstaande kan een uitzondering worden gemaakt, indien het door de familie van de aanvrager sedert één eeuw aantoonbaar is gevoerd.

Specifiek heraldische regels en criteria in het bijzonder ten aanzien van te ontwerpen wapens
3.1. Een wapen bestaat in principe uit: een schild en een helm met helmteken, dekkleden en wrong.
In bepaalde gevallen kan een helmteken achterwege blijven of alleen een schild geregistreerd worden.

3.2. Het schild.
– vierendeling wordt alleen toegepast wanneer werkelijk twee of meer bestaande wapens worden gecombineerd.
– een hartschild wordt bij voorkeur gebruikt wanneer dit een wapen van een heerlijkheid betreft.
– er worden geen verdelingen toegepast die, in combinatie met bepaalde figuren een verleende wapenvermeerdering suggereren.
– exotische of anachronistische figuren worden niet gebruikt, tenzij op een in de heraldische symboliek passende wijze of tenminste in een op heraldische wijze gestileerde vorm.

3.3. Helm, helmkroon, wrong, dekkleden en helmteken.
– soort en uitvoering van de helm wordt niet aangegeven, evenmin als de positie die ten dele bepaald wordt door de aard van het helmteken.
– een helmkroon wordt alleen geregistreerd wanneer deze sedert een eeuw wordt gevoerd. Hij bestaat uit een met edelstenen bezette band, drie bladeren en twee parelpunten.
– wrong en dekkleden vertonen in principe de voornaamste kleur en het voornaamste metaal van het schild.

3.4. Versieringen.
– schildhouders worden in principe alleen geregistreerd wanneer ze sedert een eeuw aantoonbaar zijn gevoerd.
– spreuken en deviezen worden in principe alleen geregistreerd, wanneer ze sedert een eeuw bestendig gevoerd worden en geen persoonlijk karakter hebben.

Registratie
Registratie vindt plaats nadat de directie van het Centraal Bureau voor Genealogie daartoe heeft besloten.

Toelichting op de criteria
1.1.2. Over het algemeen wordt een nieuw ontworpen wapen geregistreerd op verzoek van de aanvrager. Impliciet gebeurt dit ten behoeve van hemzelf en eventuele afstammelingen in mannelijke lijn zonder dat dit speciaal wordt vermeld.

Agnatische verwanten kunnen hetzelfde wapen (eventueel voorzien van een breuk) laten registreren wanneer de aanvrager de kring van gerechtigden niet heeft beperkt en wanneer het wapen geen reflectie is van persoonlijke omstandigheden van de aanvrager (zoals beroep, familieomstandigheden, cf. crit. 1.2.2. voor dezelfde situatie bij oudere wapens). De aanvrager kan bijvoorbeeld in verband met het hierboven genoemde, de kring van gerechtigden ook beperken tot bijvoorbeeld de agnatische afstammelingen van een bepaald echtpaar.

De aanvrager van een wapenregistratie hoeft dat overigens niet voor zichzelf (en kring van verwanten) te doen, maar kan dit ook doen voor anderen (bijvoorbeeld een moeder of een kind).

1.2.3. In het algemeen gaat het CBG ervan uit dat een wapen de functie heeft om families van elkaar te onderscheiden en dat daarom een wapen in eerste instantie alleen in mannelijke lijn vererft.

Er kunnen zich echter situaties voordoen waarbij een wapen in vrouwelijke lijn kan vererven:

a. In verband met verschillende familie omstandigheden kan het wapen van een aangehuwde familie met dat van vaders kant gecombineerd worden.

b. wanneer een familie is uitgestorven kan naast de onder a. genoemde oplossing, ook het ongebroken wapen door een directe afstammeling in vrouwelijke lijn worden gevoerd in plaats van het eigen wapen.

c. bij naamsverandering van de vadersnaam in die van de moeder, wanneer de laatste familie niet is uitgestorven (cf. onder b), zijn er de volgende mogelijkheden:
- het wapen van vaderskant blijft gevoerd worden;
- het wapen van moederskant wordt met dat van vaderskant gecombineerd (cf. onder a).
In deze beide gevallen blijft de genealogische herkomst duidelijk.
- het wapen van moederskant kan gevoerd worden met een duidelijke breuk.
Tot nu toe is voor dergelijke gevallen een schildzoom, of een variant daarop, met succes toegepast maar dat hoeft een andere duidelijke breuk niet uit te sluiten.

1.2.5. Als breuk is tot nu toe voor dergelijke gevallen een schildzoom, of een variant daarop, met succes toegepast; dat hoeft echter een andere duidelijke breuk niet uit te sluiten.

NADERE INFORMATIE
Voor nadere informatie over wapenregistratie kunt u contact opnemen met H.K. Nagtegaal, projectleider heraldiek (070-3150538).