Zuidhorn

From veenkoloniale voorouders
Jump to: navigation, search
Zuidhorn

<googlemap version="0.9" lat="53.247139" lon="6.398163" width="425" height="255" controls="small">53.247139, 6.398163</googlemap> Kaart Zuidhorn groot en in 1867 vrij te gebruiken


Zuidhorn (Gronings: Zuudhörn) is een dorp en gemeente in de provincie Groningen in Nederland.
Zuidhorn (dorp) is nu de hoofdplaats van de gemeente Zuidhorn (gemeente)

Bij de gemeentelijke herindeling in de provincie Groningen, op 1 januari 1990, werden de voormalige gemeenten Aduard, Grijpskerk en Oldehove bij de oude gemeente Zuidhorn gevoegd.

Het dorp telt 6.878 inwoners (1 januari 2011). De centrale as van het dorp wordt gevormd door de zandrug De Gast, waaraan eind 19e en begin 20e eeuw veel fraaie villa's verrezen.

Het dorp wordt door het Van Starkenborghkanaal gescheiden van het noordelijker gelegen Noordhorn en door het Hoendiep van het oude deel van het dorpje Briltil; het nieuwe deel vormt morfologisch gezien sinds 2002 onderdeel van een uitbreidingswijk van Zuidhorn. Zuidhorn is een belangrijk forenzendorp en heeft als zodanig een sneltreinverbinding met de spoorlijn Groningen-Leeuwarden (Station Zuidhorn) en is verder door de Provinciale weg 355 (Friesestraatweg) verbonden met de stad Groningen.

Geschiedenis[edit]

Zuidhorn en het noordelijker gelegen Noordhorn zijn ontstaan in een gebied waar de zee vroeger af en toe over het land kwam en vruchtbaar slib afzette. De kern van beide dorpen ligt op een tot 5 meter hoge zand-keileemrug van ongeveer 5 kilometer bij 1 kilometer uit de voorlaatste ijstijd (ca. 200.000 v.Chr.) die in Zuidhorn de naam De Gast draagt (van -geest, sinds de jaren 1990 beschermd dorpsgezicht) en die het leven hier mogelijk maakte als bescherming tegen overstromingen. De toevoeging -horn betekent hier "hoek" (van de rug). Uit opgravingen blijkt dat de eerste bewoning plaatsvond in de steentijd. In 1338 wordt er gesproken van 'Horum'.<ref></ref><ref></ref> Zuidhorn wordt in 1392 voor het eerst genoemd in verschillende oorkonden in de varianten 'Zuethorm', 'Zuedhorm', 'Suthorum' en 'Suthuru'.<ref></ref><ref></ref> De namen 'Zuithoren en Noirthoren' komen voor het eerst gezamenlijk voor in een document uit 1398.<ref></ref> Lange tijd was Noordhorn de grootste kern. Tegenwoordig worden Noord- en Zuidhorn gescheiden door het Van Starkenborghkanaal.

De hervormde kerk van Zuidhorn dateert uit de 12e of 13e eeuw. De rooms-katholieke Sint-Jozefkerk werd in 1844 gebouwd.

Template:Gallery

"Faansche Gruwelen" van 1731[edit]

In 1731 vond in Zuidhorn een grote publiekelijke executie plaats van 22 mannen die zich zouden hebben bezondigd aan de 'goddeloze praktijk' van de 'sodomie/crimen nefandum' (homoseksuele activiteiten). Deze executie was onderdeel van een landelijke actiecampagne tegen 'ketterijen' en de heksenjacht op 'sodomieten' was ontstaan door het politieke manifest Helsche Boosheyt of grouwelycke sonde van Sodomie van predikant Bijler uit Niekerk, die vond dat dergelijke zonden moesten worden bestraft volgens de wetten van Mozes uit het Bijbelse Oude Testament. De jacht op 'zondaars' werd daarop geopend door grietman Rudolf de Mepsche die het bestuur vormde op het Huis Bijma in Faan, die zich had laten overtuigen. Door grootschalige marteling van arrestanten (pijnbank, beenijzers en voetijzers) werden nieuwe namen verkregen. Vooral Mepsche, die in de jaren ervoor was gemarginaliseerd bij het verkrijgen van bestuurlijke posten, greep de kans aan om politieke tegenstanders op te laten pakken. Grote aantallen mensen uit Noordhorn en Zuidhorn werden aangeklaagd en gemarteld. Sommige hooggeplaatsten vluchtten naar Groningen, maar ook daar werden sommigen opgepakt en gemarteld. Twee personen werden doodgemarteld. Uiteindelijk werden 22 galgen opgericht aan de Westergast in Zuidhorn en op 24 september 1731 werden de veroordeelden gewurgd (sommigen na eerst in het gezicht te zijn geblakerd) en vervolgens verbrand op brandstapels. Deze rechtsgang, waartegen geen enkele inspraak mogelijk was, vormde een zwarte dag in de geschiedenis. Nadien werden de regels voor grietmannen aangescherpt, zodat beroep tegen de uitspraken van grietmannen mogelijk werd. Mepsche werd vervolgd, maar nooit veroordeeld. Zijn pogingen om bezittingen van een aantal welgestelde veroordeelden te verkrijgen (vooral van zijn tegenstander jonker Clant uit Zuidhorn) maakten hem tot een van de meest gehate personen onder de bevolking en andere bestuurders. Hij stierf uiteindelijk met vele schulden. <ref> Gemeente Grootegast: Geschiedenis van de gemeente: Jonkerspraktijken 1700 - 1750 </ref> <ref> W. Bouwland, Rudolf de Mepsche of De Faansche Gruwelen</ref>

Borgen[edit]

Het dorp werd geleidelijk aan een vestigingsplaats voor rentenierende welgestelde boeren. Zo werden in en rond de plaats 3 borgen gebouwd; de Jellemaborg, Klinkemaborg en Hanckemaborg. De laatste borg die werd afgebroken was de Hanckemaborg rond 1878. Van deze borg is alleen het schathuis overgebleven, wat in 1965 werd herbouwd. De omtrekken van de borg zijn in 1993 aangegeven in de omgeving door de Historische Kring Zuidhorn. Deze borg heeft lange tijd het gezicht van het dorp bepaald en het wapen van de familie Hanckema was tot de gemeentelijke herindeling van 1990 ook het wapen van het dorp en gemeente. Deze familie wordt namelijk verantwoordelijk gehouden voor de stichting van het dorp.

Uitbreidingen[edit]

thumb|Fase 1 van de Oostergast in aanbouw (2010)

Zuidhorn moet in de visie van de provincie Groningen in de 21e eeuw nog fors uitbreiden, onder andere door middel van de nieuwe wijk Oostergast. Onderdeel van die plannen is de verlegging van de Friesestraatweg. Het nieuwe tracé van deze geplande weg heeft bij de inwoners van Noordhorn tot grote interne verdeeldheid en protesten geleid. De vernieuwing van de brug over het Van Starkenborghkanaal vormt sinds 1975 onderwerp van de plannen. Volgens de huidige plannen zal in de toekomst een rotonde worden aangelegd nabij het industrieterrein van Noordhorn vanwaar een weg onder dat dorp door naar een nieuw te bouwen hoge brug over het kanaal zal moeten leiden die aansluit op de Oostergast. De oude brug zal vervangen worden door een ophaalbrug en de spoorbrug uit de jaren 1930 (Groningen-Leeuwarden) zal in een later stadium worden vervangen door een exemplaar met twee sporen.

Geboren[edit]

Zie ook[edit]

Literatuur[edit]

  • Attema, L. (2007), Over straatnamen in Briltil, Noordhorn, Zuidhorn. Leek: Bronsema-Bosman. 79 p.
  • Feldbrugge, J.B.T. & P.Th.F.M. Boekholt (1986), Geschiedenis van Zuidhorn : Zuidhorn, Noordhorn, Briltil. Bedum: Profiel. 319 p.
  • Hofman, J., A.W. Teelken, A. Beuse & H. Boels (2009), Boerderijen in en om Noordhorn, Zuidhorn en Briltil. Bedum: Profiel. 464 p.
  • Teelken, A.W. (1992), Zuidhorn : vroeger en nu. Bedum: Profiel. 112 p.
  • Veldman, H. (2000), De kerk in het midden : kerkgeschiedenis van Zuidhorn. Zuidhorn: Veldman. 144 p.
  • Veldman, H. & J.C.T. lles (2010), Van bezetting tot bevrijding : Zuidhorn 1940-1945. Bedum: Profiel. 208 p.
  • Wit, J. de (1983), Gisteren voor de lens : historisch fotoboek gemeente Zuidhorn. Bedum: Profiel. 167 p.
  • Wit, J. (1988), Herinneringen aan Zuidhorn. Zuidhorn: Historische Kring Zuidhorn. 96 p.
  • Vleer, W.T. (1972), "Sterf sodomieten!" : Rudolf de Mepsche, de homofielenvervolging, het Faanse zedenproces en de massamoord te Zuidhorn. Norg: Veja. 172 p.

Externe link[edit]

Hanckemaborg[edit]

De Hanckemaborg was een borg bij Zuidhorn, gebouwd in de 16de eeuw. In 1877 is de borg gesloopt. De families, Hankema, Broersema, de Sighers, Ten Ham, Clant, Bindervoet, Gelderman en Clant Bindervoet hebben de borg bewoond.

Bronnen, noten en/of referenties[edit]

Bronnen, noten en/of referenties:
<references/>
  1. REDIRECT Sjabloon:References


Linken[edit]

Genealogieën
Wiki's
Kaarten
Gemeente


Dorpen, gehuchten en buurtschappen in de gemeente Zuidhorn
Zuidhorn : BriltilDiepswalKlinckema · Mokkenburg · NoorderburenNoordhornNoordhornergaNoordhornertolhekOkswerdTolhekWestergast · ZuiderburenZuidhorn
Grijpskerk: BuikstedeGaarkeuken · Grijpskerk't HoekjeJuursemakluftKievitsburenNiezijlPieterzijlRuigewaardVisvlietWaardenWesterhorn
Oldehove : AalsumBalmahuizenBarnwerdDe KampenElectraEnglumFrytumGaaikemaweerHeereburenIkumKenwerdKommerzijlKorhornLammerburenLauwerzijlNiehoveOldehovePamaRuigezandSaaksumSelwerd
Aduard : AduardAduardervoorwerkDen HamDen HornDe PoffertFransumFransumervoorwerkGaaikemadijkHoogemeedenLagemeedenNieuwbrugNieuwklapSpanjaardsdijkSteentilTolhekWierumerschouw(gedeeltelijk)
Kaarten J. Kuyper 1867, Aduard(Ad), Oldehove(Ol), [Grijpskerk(Gr), Zuidhorn(Zu (kleur))

Categorie:Geografie

Categorie:Plaats in Groningen Zuidhorn (dorp) Categorie:Zuidhorn